Τοπική Ιστορία στα σχολεία 2026-27: Τι λέει η εγκύκλιος

Ένα παιδί που ξέρει γιατί το χωριό του έχει αυτό το όνομα, ποιος έχτισε το παλιό σχολείο της πλατείας ή πού πήγαιναν οι παππούδες του να δουλέψουν, καταλαβαίνει την Ιστορία του σχολικού βιβλίου με άλλον τρόπο. Η νέα εγκύκλιος του Υπουργείου Παιδείας για τις «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» (αρ. πρωτ. 128360/ΓΔ4/28-09-2026, ΑΔΑ: 9ΘΚ046ΝΚΠΔ-Δ7Ψ) μειώνει τον ελάχιστο αριθμό δράσεων ανά τάξη. Κρατά όμως υποχρεωτική, για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, μία δράση Τοπικής Ιστορίας και μία δράση Τοπικής Γεωγραφίας σε κάθε Δημοτικό και Γυμνάσιο.

Με μια πρώτη ανάγνωση η εγκύκλιος μοιάζει με επανέκδοση της περσινής. Η σύγκριση παράγραφο προς παράγραφο με την εγκύκλιο της 6ης Νοεμβρίου 2025 δείχνει ότι το Υπουργείο χαλαρώνει τον συνολικό φόρτο των δράσεων και αφήνει ανέπαφη την τοπική ιστορία. Και στην ουσία αυτό δείχνει τι θεωρεί απαραίτητο και τι προαιρετικό.

Γιατί έχει σημασία να μάθει ένα παιδί την ιστορία του τόπου του

Η τοπική ιστορία δεν είναι ξεχωριστό μάθημα, ούτε προσθήκη στην ύλη. Είναι ο πιο άμεσος δρόμος για να αποκτήσει νόημα η Ιστορία που διδάσκεται στην τάξη. Οι λόγοι είναι συγκεκριμένοι.

Η μεγάλη Ιστορία γίνεται χειροπιαστή. Η Επανάσταση του 1821, η Μικρασιατική Καταστροφή, η Κατοχή, η εσωτερική μετανάστευση της δεκαετίας του '60 δεν είναι αφηρημένες ενότητες όταν ο μαθητής βρίσκει τα ίχνη τους στο δικό του χωριό ή στη γειτονιά του: σε ένα μνημείο πεσόντων, στα ονόματα των οδών, σε έναν προσφυγικό συνοικισμό, σε σπίτια που άδειασαν. Αυτή τη σύνδεση της τοπικής με τη γενική ιστορία τονίζει και το ΙΕΠ στο υλικό του για τις δράσεις.

Ο μαθητής γίνεται ερευνητής. Η τοπική ιστορία δεν μαθαίνεται από ένα βιβλίο. Ο μαθητής πρέπει να την ψάξει: σε παλιές φωτογραφίες και έγγραφα, στα αρχεία της κοινότητας, της ενορίας ή του σχολείου, σε τοπωνύμια, σε κτίσματα. Έτσι μαθαίνει στην πράξη τι είναι πηγή, πώς διασταυρώνεται μια πληροφορία και γιατί δύο μαρτυρίες για το ίδιο γεγονός μπορεί να διαφέρουν. Αυτό είναι ιστορική σκέψη και όχι απομνημόνευση.

Συναντιούνται οι γενιές. Μια συνέντευξη με τη γιαγιά για το πώς ήταν το σχολείο της, για τα επαγγέλματα που χάθηκαν ή για το πανηγύρι του χωριού έχει διπλή αξία. Διασώζει μνήμη που αλλιώς θα χαθεί μαζί με τους ανθρώπους της και δίνει στο παιδί λόγο να ακούσει προσεκτικά τους μεγαλύτερους.

Χτίζεται το αίσθημα του ανήκειν, χωρίς αποκλεισμούς. Ένα παιδί που ξέρει την ιστορία του τόπου όπου ζει, είτε γεννήθηκε εκεί είτε ήρθε πρόσφατα, αποκτά ρίζες και αίσθηση ότι του ανήκει ο τόπος. Η ιστορία των περισσότερων ελληνικών τόπων είναι άλλωστε ιστορία μετακινήσεων, προσφύγων και νέων κατοίκων. Αυτό κάνει την τοπική ιστορία και μάθημα αποδοχής.

Γεννιέται ο ενεργός πολίτης. Γι' αυτό η τοπική ιστορία εντάσσεται στις «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» και όχι απλώς στο μάθημα της Ιστορίας. Όποιος γνωρίζει την αξία ενός εγκαταλελειμμένου νερόμυλου, ενός παλιού σχολικού κτιρίου ή ενός μονοπατιού είναι πιο πιθανό να νοιαστεί για τη διάσωσή του. Η εγκύκλιος ζητά οι δράσεις να καταλήγουν σε διάχυση στην τοπική κοινωνία: μια έκθεση φωτογραφίας, ένα ψηφιακό αρχείο μαρτυριών, μια πινακίδα σε ένα μνημείο. Ο μαθητής δεν μαθαίνει μόνο για τον τόπο του. Του δίνει και κάτι πίσω.

Η βασική αλλαγή: από σταθερό αριθμό σε εύρος

Πέρυσι η εγκύκλιος 143519/ΓΔ4/06-11-2025 όριζε ότι σε κάθε τάξη του Δημοτικού «πραγματοποιούνται τρεις (3) δράσεις» των 10 ωρών, δηλαδή 30 διδακτικές ώρες ανά τάξη τον χρόνο, και στο Ημερήσιο Γυμνάσιο δύο δράσεις, δηλαδή 20 ώρες. Η φετινή διατύπωση είναι «τουλάχιστον μία (1) και έως τρεις (3)» για το Δημοτικό και «τουλάχιστον μία (1) και έως δύο (2)» για το Γυμνάσιο. Το κατώτατο όριο πέφτει έτσι στις 10 ώρες ανά τάξη. Τα μαθήματα από τα οποία αντλούνται οι ώρες μένουν ίδια.

Η εγκύκλιος δεν ορίζει ρητά ποιο όργανο αποφασίζει πόσες δράσεις θα γίνουν σε κάθε τάξη των σχολείων γενικής αγωγής (για τα 4/θέσια, 5/θέσια και ολιγοθέσια Δημοτικά, καθώς και για τα Ειδικά σχολεία, η αρμοδιότητα του Συλλόγου Διδασκόντων προβλεπόταν ήδη και διατηρείται). Στην πράξη, η απόφαση θα ληφθεί στον Σύλλογο Διδασκόντων, στο πλαίσιο του προγραμματισμού της χρονιάς.

Χωρίς η εγκύκλιος να το αναφέρει, η αλλαγή συναντά τις ενστάσεις που διατύπωσαν πέρυσι πολλοί εκπαιδευτικοί: ότι 30 ώρες ανά τάξη, αντλούμενες σε μεγάλο βαθμό από μονόωρα μαθήματα όπως η Γεωγραφία, πίεζαν την κάλυψη της ύλης.

Τοπική Ιστορία και Τοπική Γεωγραφία: το σημείο που δεν αλλάζει

Η παράγραφος 1.7 επαναλαμβάνεται αυτούσια. Σε κάθε σχολική μονάδα Δημοτικού και Γυμνασίου υλοποιείται υποχρεωτικά, ανά σχολικό έτος, μία δράση Τοπικής Ιστορίας και μία δράση Τοπικής Γεωγραφίας, στην τάξη που κρίνει παιδαγωγικά κατάλληλη το σχολείο:

• Δημοτικά 6/θέσια και άνω: στην Ιστορία (Γ΄ έως ΣΤ΄) και στη Μελέτη Περιβάλλοντος (Γ΄, Δ΄) ή τη Γεωγραφία (Ε΄, ΣΤ΄).
• Γυμνάσια: στην Ιστορία και στη Γεωλογία-Γεωγραφία.

Οι δύο αυτές δράσεις προσμετρώνται στον συνολικό αριθμό δράσεων της τάξης, με ευθύνη του/της Διευθυντή/ντριας. Με το νέο ελάχιστο όριο, σε ένα Γυμνάσιο αρκεί πλέον μία δράση ανά τάξη, με την προϋπόθεση ότι στο σύνολο του σχολείου καλύπτονται η Τοπική Ιστορία και η Τοπική Γεωγραφία.

Εδώ βρίσκεται και το βασικό μήνυμα της φετινής εγκυκλίου. Όταν ένα σχολείο θέλει να περιορίσει τις δράσεις στο ελάχιστο, η τοπική ιστορία είναι αυτό που δεν μπορεί να κόψει. Με λιγότερες δράσεις συνολικά, αποκτά στην πράξη μεγαλύτερο βάρος. Καλό θα ήταν τα σχολεία να τη δουν ως την πιο ουσιαστική δράση της χρονιάς και όχι ως υποχρέωση που «βγαίνει» με μια επίσκεψη και μια ανάρτηση.

Στα ΕΕΕΕΚ ο Σύλλογος Διδασκόντων μπορεί να υλοποιεί δράσεις Τοπικής Ιστορίας και Γεωγραφίας που ενισχύουν την αυτονομία των μαθητών/τριών, με τις αναγκαίες εύλογες προσαρμογές. Και εκεί ισχύει το ελάχιστο της μίας δράσης τον χρόνο.

Τι μένει ίδιο

• 10 διδακτικές ώρες ανά δράση.
• Λύκειο: μία δράση ανά τάξη. Στο Ημερήσιο ΓΕΛ: Α΄ στην Πολιτική Παιδεία, Β΄ στην Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ, Γ΄ στη Φυσική Αγωγή. Στο ΕΠΑΛ: Α΄ στην Πολιτική Παιδεία, Β΄ και Γ΄ στην Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ. Στο Εσπερινό ΓΕΛ: Πολιτική Παιδεία, Φυσική Αγωγή, Θρησκευτικά.
• Εσπερινά, Μουσικά και Καλλιτεχνικά Γυμνάσια: μία δράση ανά τάξη. Γυμνάσια ΕΑΕ και ΕΝ.Ε.Ε.ΓΥ.-Λ.: από μία έως δύο (αυτό ίσχυε ήδη).
• Πέντε στάδια για κάθε δράση: Διερεύνηση, Προετοιμασία/Σχεδιασμός, Υλοποίηση στο πεδίο, Επικοινωνία-Διάχυση, Αναστοχασμός.
• Καταγραφή στο myschool στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς και βεβαίωση συμμετοχής που χορηγείται μαζί με το απολυτήριο.
• Αποτίμηση σε επίπεδο σχολείου και σε επίπεδο Διεύθυνσης, με ευθύνη των Εποπτών/τριών Ποιότητας της Εκπαίδευσης, και κατάθεση στο ΙΕΠ.
• Ενυπόγραφη ενημέρωση των διδασκόντων και Παράρτημα με το «Πρότυπο Ανάπτυξης Δράσεων».

Οι μικρότερες αλλαγές

• Φιλοζωία: νέα παράγραφος διευκρινίζει ότι στα θεματικά πεδία του ΠΣ περιλαμβάνονται και δράσεις για πρακτικές φιλοζωίας, σύμφωνα με την ΚΥΑ 6854/07-02-2025 (Β΄ 710).
• Πλατφόρμα ΙΕΠ: στο υλικό του act.digitalschool.gov.gr αναφέρονται πλέον ρητά και παραδείγματα Δράσεων Τοπικής Ιστορίας και Τοπικής Γεωγραφίας.
• Παραδείγματα δράσεων στη σχολική κοινότητα: η «βοήθεια ευάλωτων ομάδων συμμαθητών/τριών» αντικαθίσταται από την «εξεύρεση τρόπων ενεργειακής εξοικονόμησης» για τη λειτουργία του σχολείου.
• Βάση της εγκυκλίου: η πράξη 74/10-09-2026 του ΔΣ του ΙΕΠ (πέρυσι η πράξη 57/16-10-2025).
• Νομοτεχνικές διορθώσεις, όπως η απάλειψη παραπομπής σε ανύπαρκτη §1.13.

Χρονολόγιο

Τι πρέπει να κάνουν τώρα τα σχολεία

1. Ενυπόγραφη ενημέρωση όλων των διδασκόντων για την εγκύκλιο.
2. Απόφαση του Συλλόγου Διδασκόντων για τον αριθμό δράσεων ανά τάξη, μέσα στο νέο εύρος.
3. Ορισμός των τάξεων και των μαθημάτων όπου θα γίνουν η δράση Τοπικής Ιστορίας και η δράση Τοπικής Γεωγραφίας (Δημοτικά 6/θέσια και άνω, Γυμνάσια).
4. Σχεδιασμός κάθε δράσης με το Πρότυπο του Παραρτήματος και αξιοποίηση του υλικού της πλατφόρμας του ΙΕΠ.
5. Τήρηση τεκμηρίων κατά την υλοποίηση (το e-portfolio παραμένει προαιρετικό), ώστε η καταγραφή στο myschool στο τέλος της χρονιάς να γίνει χωρίς εκκρεμότητες.

Η εγκύκλιος δεν θέτει ενδιάμεσες προθεσμίες. Η μόνη χρονική δέσμευση είναι η καταγραφή και η αποτίμηση στο τέλος του σχολικού έτους. Το γεγονός ότι εκδόθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου, αντί για τις αρχές Νοεμβρίου όπως πέρυσι, δίνει στα σχολεία περίπου πέντε εβδομάδες επιπλέον για τον προγραμματισμό. Για μια δράση τοπικής ιστορίας αυτός ο χρόνος μετράει, αφού η αναζήτηση αρχείων και ανθρώπων που θυμούνται θέλει τον καιρό της.

Κάθε τόπος, από τη μεγαλύτερη γειτονιά της Αθήνας ως το μικρότερο χωριό της Εύβοιας, έχει μια ιστορία που δεν γράφεται σε κανένα σχολικό εγχειρίδιο. Αν δεν την καταγράψουν οι μαθητές του σήμερα, μαζί με τους δασκάλους και τους καθηγητές τους, πολύ πιθανόν δεν θα την καταγράψει κανείς.