Πανελλαδικές 2026 – Ιστορία Προσανατολισμού: Θέματα, Λύσεις & Ανάλυση Δυσκολίας

Πανελλαδικές 2026 – Ιστορία Προσανατολισμού: Θέματα, Λύσεις & Ανάλυση Δυσκολίας (8 Ιουνίου)

Ολοκληρώθηκε σήμερα Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026 η εξέταση στην Ιστορία Προσανατολισμού (Ομάδα Ανθρωπιστικών Σπουδών). Ακολουθούν τα θέματα, οι ενδεικτικές απαντήσεις και η αξιολόγηση δυσκολίας.

ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΘΕΜΑ Α1: Ιστορικοί Όροι (15 μονάδες)

α. Εθνικές γαίες

Ως εθνικές γαίες χαρακτηρίστηκαν τα κτήματα που ανήκαν στο οθωμανικό δημόσιο (μιρί) ή σε Οθωμανούς ιδιοκτήτες, οι οποίοι εγκατέλειψαν τη χώρα κατά ή μετά την Ελληνική Επανάσταση. Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, περιήλθαν στο Δημόσιο. Αποτέλεσαν τη βάση του «αγροτικού ζητήματος», καθώς αντιπροσώπευαν μεγάλο μέρος της καλλιεργήσιμης γης, κυρίως στην Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα και τα νησιά. Η κατοχή τους από μεγαλοκτηματίες και η μη διανομή τους στους ακτήμονες αγρότες υπήρξε χρόνια πηγή κοινωνικών εντάσεων και πολιτικών συγκρούσεων.

β. Οργανικός Νόμος

Ο Οργανικός Νόμος ήταν ένας θεμελιώδης νόμος-σύνταγμα που ρύθμιζε τη βασική οργάνωση και διοίκηση ενός πολιτικού σχηματισμού. Στο πλαίσιο της ελληνικής ιστορίας, ο σημαντικότερος Οργανικός Νόμος ήταν αυτός που παραχωρήθηκε στην Κρήτη (1868) από την Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά τη μεγάλη Κρητική Επανάσταση (1866-1869). Προέβλεπε ορισμένο βαθμό αυτοδιοίκησης, Γενική Συνέλευση (Χριστιανών και Μουσουλμάνων), ισοτιμία ενώπιον του νόμου και φορολογικές ελαφρύνσεις. Παρ' όλα αυτά, δεν εφαρμόστηκε πλήρως και δεν ικανοποίησε τα αιτήματα των Κρητών για ένωση με την Ελλάδα.

γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Η Εθνική Εταιρεία (γνωστή και ως Εθνικόν Κομιτάτον) ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1894, κυρίως από αξιωματικούς του ελληνικού στρατού. Σκοπός της ήταν η υλοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, δηλαδή η απελευθέρωση αλύτρωτων ελληνικών πληθυσμών, ιδιαίτερα στη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, την Ήπειρο και την Κρήτη. Η Εθνική Εταιρεία οργάνωσε ένοπλα σώματα, ανέπτυξε ευρύ δίκτυο μελών και άσκησε πιέσεις στην κυβέρνηση. Η δράση της συνέβαλε αποφασιστικά στην πρόκληση του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, ο οποίος κατέληξε σε ήττα της Ελλάδας και οδήγησε στη διάλυσή της.

ΘΕΜΑ Α2: Σωστό / Λάθος (10 μονάδες)

ΘΕΜΑ Β1: Εξαγωγικά Προϊόντα Ελλάδας (15 μονάδες)

Κατά τον πρώτο αιώνα ανεξαρτησίας (1830–1930), η Ελλάδα εξήγαγε κυρίως αγροτικά και πρωτογενή προϊόντα:

Σταφίδα (κορινθιακή): Το σημαντικότερο εξαγωγικό προϊόν της χώρας. Κατά περιόδους αντιπροσώπευε πάνω από το 50% της αξίας των ελληνικών εξαγωγών. Κύρια αγορά ήταν η Βρετανία και οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Η υπερεξάρτηση από τη σταφίδα αποδείχτηκε μοιραία με τη σταφιδική κρίση (1893), που πλήγωσε βαθιά την ελληνική οικονομία.

Ελαιόλαδο: Παραδοσιακό εξαγωγικό προϊόν, κυρίως από την Πελοπόννησο, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Σταθερή αλλά μικρότερη συμβολή σε σχέση με τη σταφίδα.

Καπνός: Ιδιαίτερα σημαντικός από τα τέλη 19ου αι. και κυρίως μετά τις εδαφικές επεκτάσεις (Θεσσαλία, Μακεδονία, Θράκη). Οι ανατολικού τύπου (oriental) καπνοί ήταν περιζήτητοι διεθνώς και αποτέλεσαν βασική πηγή εξαγωγικών εσόδων.

Λοιπά προϊόντα: Σύκα, οίνος, δέρματα, μεταξωτά, μεταλλεύματα (σμύριδα Νάξου, μεταλλεία Λαυρίου) και ναυτιλιακές υπηρεσίες. Συνέβαλλαν συμπληρωματικά στις εξαγωγές, χωρίς να αντιστοιχούν στον πρωτεύοντα ρόλο σταφίδας-καπνού.

ΘΕΜΑ Β2: Μικρασιατική Καταστροφή & Εθνολογική Σύσταση (10 μονάδες)

Η άφιξη περίπου 1,2 εκατομμυρίων προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922) και τη Σύμβαση Ανταλλαγής Πληθυσμών της Λωζάνης (1923) είχε καταλυτικές επιπτώσεις στην εθνολογική σύσταση:

Ομογενοποίηση: Η Ελλάδα εθνολογικά ομογενοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό. Οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί (εκτός Δυτικής Θράκης) αναχώρησαν, ενώ ελληνορθόδοξοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη θέση τους.

Εξελληνισμός Μακεδονίας-Θράκης: Περιοχές με μεγάλη πολυεθνική και πολυθρησκευτική ποικιλία (Μακεδονία, Θράκη) απέκτησαν σαφή ελληνική πλειοψηφία. Η εγκατάσταση χιλιάδων προσφύγων μετέβαλε ριζικά τη δημογραφική εικόνα.

Κοινωνικές προκλήσεις: Η ένταξη ενός τεράστιου πληθυσμού δημιούργησε ζητήματα στέγασης, αγροτικής αποκατάστασης, εργασίας και κοινωνικής ενσωμάτωσης. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν εντάσεις μεταξύ γηγενών και προσφύγων.

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

ΘΕΜΑ Γ1: Πελατειακά Δίκτυα (25 μονάδες)

α. Λόγοι οργάνωσης πελατειακών δικτύων (13 μονάδες)

Κατά την προεπαναστατική περίοδο, οι Έλληνες οργάνωσαν πελατειακά δίκτυα για τους εξής λόγους:

1. Απουσία κεντρικής εξουσίας: Όπως τονίζει ο Thiersch (Κείμενο Α), δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν παρείχε ικανοποιητική προστασία στους υπηκόους της, ιδίως στους χριστιανικούς πληθυσμούς.

2. Ανάγκη προστασίας και ασφάλειας: Σε έναν κόσμο κινδύνων και αβεβαιότητας, κάθε άτομο αναζητούσε «στήριγμα και προστασία» (Κείμενο Α). Ο αδύναμος γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ενώ ο ισχυρός συγκέντρωνε οπαδούς γύρω του.

3. Κάθετες σχέσεις εξάρτησης: Δημιουργήθηκαν ιεραρχικά δομημένες σχέσεις πάτρονα-πελάτη (Κείμενο Β). Ο πάτρονας προσέφερε προστασία, κοινωνική ανέλιξη και υλική βοήθεια, ενώ ο πελάτης ανταπέδιδε με πίστη, υπηρεσίες και υποστήριξη.

4. Κοινωνική ανέλιξη: Η ένταξη σε πελατειακό δίκτυο ήταν μέσο κοινωνικής καταξίωσης και εξασφάλισης θέσης στην κοινωνία. Ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε «να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους» (Κείμενο Α).

β. Ρόλος οικογένειας (12 μονάδες)

Η οικογένεια αποτέλεσε τον πυρήνα και βάση των πελατειακών δικτύων. Σύμφωνα με το Κείμενο Β:

Φυσικοί σύμμαχοι: Η οικογένεια, που περιελάμβανε πολλές γενεές και κλάδους, παρείχε τους πρώτους και πιο αξιόπιστους συμμάχους σε ένα επικίνδυνο περιβάλλον.

Οριζόντιες συμμαχίες: Οι οικογένειες δημιουργούσαν οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ίδιας κοινωνικής θέσης, ενισχύοντας τη θέση τους.

Κάθετες σχέσεις: Παράλληλα, ανέπτυσσαν κάθετες σχέσεις με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και τις οικογένειές τους, δημιουργώντας πολυεπίπεδα δίκτυα.

Πέντε θεσμοί ενίσχυσης δεσμών: Ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά (σε γάμο ή βάπτιση) ήταν οι θεσμοί που συντηρούσαν τα δίκτυα, δημιουργούσαν αλληλεγγύη, υποχρέωναν τα μέλη σε κανόνες συμπεριφοράς και ενσωμάτωναν νέα μέλη πέρα από τη βιολογική συγγένεια.

ΘΕΜΑ Δ1: Εμπόριο στον Πόντο, 19ος–αρχές 20ού αι. (25 μονάδες)

Το εμπόριο αποτέλεσε τον κινητήριο μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα:

Τραπεζούντα – Κεντρικός κόμβος: Η Τραπεζούντα βρισκόταν στο τέλος χερσαίου δρόμου, στο επίκεντρο επικοινωνίας Περσίας, Κασπίας, Μ. Ασίας και Δύσης (Κείμενο Β). Το 1869, η αξία εισαγωγών ανήλθε σε 62.787.464 φράγκα (χώρες: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία) και εξαγωγών σε 37.901.438 φράγκα (Κείμενο Α). Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισε μεταξύ 1883–1906, όταν η Ρωσία απέκλεισε την εναλλακτική οδό μέσω Καυκάσου (Κείμενο Β).

Αμισός – Κέντρο εξαγωγής καπνού: Η Αμισός στηριζόταν στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και εξήγαγε κυρίως καπνό, σιτάρι, αλεύρι και βρόμη (Κείμενο Γ). Ήταν δεύτερη σε σημασία και διέθετε υποκατάστημα Τράπεζας Αθηνών (Κείμενο Β).

Κερασούντα & Κοτύωρα: Λιμάνια σε ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές μικρασιατικές επαρχίες, με αναλογικά εξαιρετική αποδοτικότητα στο εισαγωγικό-εξαγωγικό εμπόριο (Κείμενο Γ).

Ελληνική κυριαρχία: Το ελληνικό στοιχείο κυριαρχούσε στο εμπόριο του Πόντου (Κείμενα Β, Γ). Η ελληνική ναυτιλία κατέχει τρίτη θέση σε εισαγωγές/εξαγωγές στην Τραπεζούντα. Μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί-εμπορικοί οίκοι (Καπαγιαννίδης, αδελφοί Φωστηρόπουλοι, Θεοφύλακτος, Λεοντίδης) ελέγχαν την οικονομική ζωή.

Διαμετακομιστικό εμπόριο & τραπεζικές υπηρεσίες: Η Τραπεζούντα λειτουργούσε ως ενδιάμεσος κόμβος Ανατολής-Δύσης (transit trade). Η ύπαρξη υποκαταστημάτων Τράπεζας Αθηνών σε Τραπεζούντα και Αμισό υποδηλώνει θεσμική υποστήριξη, ενώ η συγκέντρωση εμπορικών, ναυτιλιακών και τραπεζικών δραστηριοτήτων στα χέρια Ελλήνων αποδεικνύει τον κεντρικό τους ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη.

Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές. Κάθε απάντηση τεκμηριωμένη είναι αποδεκτή (ΥΠΑΙΘΑ). Συντακτική Ομάδα EduPlus.gr