Σαράντα ένα χρόνια μετά τη δημοσίευσή του, ο νόμος 1566/1985 εξακολουθεί να θεωρείται «ο θεμελιώδης νόμος» της ελληνικής εκπαίδευσης. Ένας έλεγχος άρθρο προς άρθρο δείχνει όμως κάτι διαφορετικό: από τα 96 άρθρα του, μόλις 24 περίπου παράγουν σήμερα ζωντανό δίκαιο. Και η φθορά δεν έγινε με καταργήσεις — έγινε αθόρυβα, παράγραφο την παράγραφο.
Ένας νόμος που κανείς δεν κατάργησε και κανείς δεν κρατάει ολόκληρο
Ο ν. 1566/1985 «Δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 167/30.09.1985) δημοσιεύθηκε με 96 άρθρα και ένα φιλόδοξο εύρος: από τον σκοπό της εκπαίδευσης μέχρι τα σχολικά κυλικεία, από τους κλάδους των εκπαιδευτικών μέχρι τους σχολικούς συνεταιρισμούς.
Το παράδοξο είναι ότι ουδέποτε καταργήθηκε συνολικά, ούτε όμως και αντικαταστάθηκε. Έμεινε εκεί, και πάνω του γράφτηκαν διαδοχικά άλλοι νόμοι — τουλάχιστον πέντε από τους οποίους διακήρυξαν ότι αναμορφώνουν συνολικά το σχολείο: ο 2525/1997, ο 3848/2010, ο 4186/2013, ο 4547/2018 και ο 4823/2021.
Το αποτέλεσμα είναι ένα νομοθετικό στρώμα πάνω σε στρώμα, όπου το παλαιότερο κείμενο δεν αφαιρέθηκε ποτέ. Διατάξεις του 1566 ανασύρονται ακόμη και σήμερα για να καλύψουν κενά της τρέχουσας νομοθεσίας.
Τέσσερις τρόποι να μην υπάρχει μια διάταξη
Ο λόγος για τον οποίο δεν υπάρχει καθαρή απάντηση στο ερώτημα «πόσα άρθρα ισχύουν;» είναι ότι η φθορά έγινε με τέσσερις διαφορετικούς μηχανισμούς:
Ρητή κατάργηση. Ο μεταγενέστερος νόμος λέει ευθέως ότι το άρθρο καταργείται. Είναι η σπανιότερη περίπτωση.
Αντικατάσταση με διατήρηση αρίθμησης. Το άρθρο «ζει», αλλά το περιεχόμενό του είναι άλλου νόμου.
Σιωπηρή κατάργηση. Ο θεσμός που ρύθμιζε το άρθρο έπαψε να υπάρχει. Το άρθρο μένει τυπικά, χωρίς αντικείμενο.
Κατακερματισμός κατά παράγραφο. Το ίδιο άρθρο έχει παραγράφους καταργημένες, παραγράφους σε ισχύ και παραγράφους τροποποιημένες τρεις και τέσσερις φορές.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το άρθρο 9 για τις Τεχνικές – Επαγγελματικές Σχολές. Ο ν. 2640/1998 όρισε ρητά ότι, μετά την οριστική παύση λειτουργίας των τάξεων ΤΕΣ, οι διατάξεις του άρθρου 9 καταργούνται — εκτός της παραγράφου 11, η οποία παραμένει σε ισχύ για την ισοτιμία των πτυχίων των Σχολών Μαθητείας του ΟΑΕΔ. Ένα άρθρο-φάντασμα, δηλαδή, με μία ζωντανή παράγραφο μέσα του.
Το άρθρο 11, που ρυθμίζει τα όργανα διοίκησης του σχολείου, έχει έξι περιπτώσεις με τέσσερις διαφορετικές νομικές τύχες: οι περιπτώσεις Β΄ και Γ΄ (επιλογή και υπηρεσιακή κατάσταση διευθυντών) καταργήθηκαν από την 1η Σεπτεμβρίου 1992 με τον ν. 2043/1992, ενώ οι περιπτώσεις Α΄ και ΣΤ΄ — τα όργανα διοίκησης και ο σύλλογος διδασκόντων — παραμένουν η ισχύουσα βάση μέχρι σήμερα.
Τι απομένει ζωντανό
Η συγκεντρωτική εικόνα, με βάση τον έλεγχο των 96 άρθρων:
| Κατάσταση | Άρθρα | Ποσοστό |
|---|---|---|
| Ισχύουν ουσιαστικά ανέπαφα | ~6 | 6% |
| Ισχύουν τροποποιημένα | ~18 | 19% |
| Αντικαταστάθηκαν με ίδια αρίθμηση | ~10 | 10% |
| Καταργήθηκαν ρητά | ~9 | 9% |
| Τυπικά υφίστανται, ουσιαστικά ανενεργά | ~27 | 28% |
| Μεταβατικά, αναλωμένα | ~26 | 27% |
Περίπου το ένα τέταρτο του νόμου, δηλαδή. Αυτά όμως τα 24 άρθρα δεν είναι τυχαία — είναι δομικά:
- Άρθρο 1 — ο σκοπός της εκπαίδευσης, χωρίς ουσιώδη τροποποίηση σε 41 χρόνια.
- Άρθρο 10 — τα Εργαστηριακά Κέντρα. Ο ν. 4823/2021 παραπέμπει ρητά στα «Ε.Κ. που προβλέπονται στο άρθρο 10 του ν. 1566/1985».
- Άρθρο 11 — τα όργανα διοίκησης και ο σύλλογος διδασκόντων.
- Άρθρα 13–14 — ωράρια και κλάδοι εκπαιδευτικών. Οι κλάδοι επανακαθορίστηκαν με τον ν. 4521/2018, τα ωράρια της δευτεροβάθμιας με τον ν. 4152/2013.
- Άρθρο 16 — οι άδειες. Τροποποιήθηκε ακόμη και το 2021.
- Άρθρο 45 — οι μαθητικές κοινότητες.
Με μια εικόνα: ο νόμος του 1985 κρατάει τον σκελετό, ενώ όλη η σάρκα έχει αντικατασταθεί από άλλους νόμους.
Το εύρημα για τους θεσμούς συμμετοχής
Στον δημόσιο διάλογο επαναλαμβάνεται συχνά ότι «καταργήθηκαν οι θεσμοί λαϊκής συμμετοχής του 1566». Ο έλεγχος δεν το επιβεβαιώνει.
Κανένα άρθρο του Κεφαλαίου ΙΓ΄ («Οργάνωση της μαθητικής ζωής») και του Κεφαλαίου ΙΔ΄ («Όργανα λαϊκής συμμετοχής») δεν καταργήθηκε ρητά. Οι μαθητικές κοινότητες του άρθρου 45 ισχύουν αυτούσιες, και ο ν. 4823/2021 τις προϋποθέτει ρητά ρυθμίζοντας τον ορισμό υπευθύνων μαθητικών κοινοτήτων. Τα σχολικά συμβούλια του άρθρου 51 αντικαταστάθηκαν από τον ίδιο νόμο, αλλά κράτησαν όνομα και αρίθμηση. Οι δημοτικές επιτροπές παιδείας του άρθρου 50 εξακολουθούν να συγκροτούνται. Οι σχολικές επιτροπές του άρθρου 52 μεταφέρθηκαν στους δήμους ως ΝΠΔΔ με τον Καλλικράτη. Οι σχολικοί συνεταιρισμοί του άρθρου 46 ουδέποτε θίχτηκαν.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι γιατί καταργήθηκαν, αλλά γιατί ένας θεσμός που νομοθετήθηκε το 1985 και ουδέποτε καταργήθηκε δεν παρήγαγε δημοκρατική εμπειρία στο σχολείο. Η απάντηση δεν βρίσκεται στο κείμενο των νόμων: βρίσκεται στο ότι τα συλλογικά όργανα επιβίωσαν χωρίς αρμοδιότητες, χωρίς πόρους και — κυρίως — χωρίς διακύβευμα. Όταν μια απόφαση δεν μπορεί ποτέ να μη μας αρέσει και να ισχύσει, δεν πρόκειται για συμμετοχή· πρόκειται για τελετουργία.
Χρειαζόμαστε νέο νόμο-πλαίσιο;
Η ανάγκη κωδικοποίησης είναι αδιαμφισβήτητη και διακομματικά αναγνωρισμένη. Ήδη το 2020 συγκροτήθηκε ομάδα εργασίας υπό Αντιπρόεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, με αντικείμενο τη σύνταξη διαγράμματος κωδικοποίησης και προσχεδίου κώδικα για την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έξι χρόνια μετά, κώδικας δεν υπάρχει.
Ο νέος νόμος-πλαίσιο είναι άλλο ζήτημα, και εδώ οι επιφυλάξεις είναι βάσιμες. Η Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειψη νόμων-πλαισίων· πάσχει από πληθώρα τους. Ο ν. 4823/2021 έχει ήδη τροποποιηθεί από τουλάχιστον δέκα νόμους μέσα σε πέντε χρόνια. Ο «νέος» νόμος γερνάει ταχύτερα από τον παλιό.
Υπάρχει και μια βαθύτερη παρενέργεια. Κάθε κυβέρνηση καταργεί τα στελέχη της προηγούμενης και τα ανασυστήνει με νέο όνομα: σχολικοί σύμβουλοι, συντονιστές ΠΕΚΕΣ, σύμβουλοι εκπαίδευσης — τρεις ονομασίες μέσα σε επτά χρόνια για συγγενείς ρόλους. Το σχολείο μαθαίνει έτσι ότι κανένας θεσμός δεν είναι μόνιμος.
Η ρεαλιστική πρόταση μοιάζει να είναι τριπλή: κώδικας εκπαιδευτικής νομοθεσίας για την καθαρότητα του δικαίου· περιορισμένη θεσμική παρέμβαση που δίνει πραγματικές αρμοδιότητες και πόρους στη σχολική μονάδα· και θεσμική σταθερότητα, δηλαδή αυτοδέσμευση ότι δομές και στελέχη δεν αλλάζουν με κάθε εναλλαγή. Το τρίτο είναι το δυσκολότερο και το μόνο που πραγματικά μετράει.
Σημείωση. Ο έλεγχος βασίστηκε στο πρωτότυπο κείμενο του ΦΕΚ Α΄ 167/1985 με τις υποσημειώσεις τροποποιήσεων και στις ρητές διατάξεις των μεταγενέστερων νόμων. Δεν αποτελεί νομική γνωμοδότηση. Επειδή δεν υπάρχει επίσημο κωδικοποιημένο κείμενο του ν. 1566/1985, ορισμένες κατατάξεις είναι εκτιμήσεις και αρκετά άρθρα ανήκουν ταυτόχρονα σε δύο κατηγορίες.
